هوش مصنوعی در دیالیز و علم نفرولوژی

در سال 2025، هوش مصنوعی دیگر «جلسه فرعی» در همایش‌های نفرولوژی نیست بلکه به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شده است. در کنار این امر، یک سوال داغ هم دوباره پررنگ شده: برای هر بیمار، همودیافیلتریشن (HDF) بهتر است یا همودیالیز توسعه‌یافته (HDx)؟

این خط مشترک در کنگره International Society of Blood Purification (ISBP) که آگوست 2025 در دانشکده پزشکی جان ای. برنز دانشگاه هاوایی برگزار شد، کاملاً دیده می‌شد: Renal Care وارد دوره‌ای می‌شود که ابزارهای هوشمند و

#درمان‌های نوین Extracorporeal ، «همکار» تیم درمان در مراقبت روتین روزانه خواهند بود.

هوش مصنوعی در Renal Care:

هوش مصنوعی همین امروز هم در واحدهای دیالیز در حال استفاده است. در یک نشست کلیدی، نمونه‌های واقعی روی صحنه آمدند:

• تحلیل‌های پیش‌بینانه برای تشخیص زودهنگام بدحال شدن بیمار.

• تصمیم‌یارهای دیالیز (Decision Support) که کنار تیم بالینی کار می‌کنند.

• چارچوب‌های عملی برای اخلاق، حریم خصوصی و مدیریت ریسک.

یکی از نکات مهم این بود که مدل‌هایی که روی داده‌های طولی پرونده الکترونیک و تله‌متری دستگاه دیالیز آموزش دیده‌اند، می‌توانند افت فشار حین دیالیز (Intradialytic hypotension) را پیش‌بینی کنند، به تنظیم پروفایل اولترافیلتراسیون کمک کنند و بیماران در معرض

عارضه یا ریکاوری ضعیف بعد از دیالیز را علامت‌گذاری کنند. تاکید این بود که این قابلیت‌ها دارند «در جریان کار روزانه» ادغام می‌شوند، نه اینکه فقط یک داشبورد جداگانه باشند.

از «جالب است» تا «شنبه اجراش کن»

گفتگوها از نمایش جذابیت الگوریتم‌ها عبور کرده بود و روی اجرا (Operationalization) تمرکز داشت. ارائه‌دهندگان نشان دادند هوش مصنوعی می‌تواند:

• قبل از شروع جلسه دیالیز، سیگنال‌های ریسک را در سطح هر بیمار بیرون بکشد.

• گذار به دیالیز افزایشی (Incremental dialysis) را با هماهنگ‌کردن روند عملکرد باقیمانده کلیه و تنظیم نسخه دیالیز پشتیبانی کند.

• پیشنهادهای ریز ولی مهم بدهد؛ مثل تغییر بعضی پارامترها (مثلاً تنظیمات جریان خون، هدف‌های جایگزینی در مراکز دارای HDF، یا انتخاب ممبران در مراکز دارای HDx).

• مستندسازی را استاندارد کند تا ردیابی کیفیت و مسیرهای بیمه پرداخت تعرفه ساده‌تر شود.

به جای مقاومت AI را به عنوان یک ابزار پیشرو بپذیریم و از آن استفاده کنیم.

در یک کارگاه آموزشی هم تیم‌ها از مبانی تا کاربردهای عملیاتی (زمان‌بندی، ظرفیت، تامین تجهیزات) جلو رفتند، با تاکید ویژه روی جزئیات حریم خصوصی، اخلاق و الزامات انطباق (Compliance)؛ چون برای استقرار گسترده، این قسمت تعیین‌کننده است.

نگاه تیم درمان: خوش‌بینی محتاطانه

فضا بین پزشکان، پرستاران و مدیران درمانی، بیشتر شبیه «امید همراه با احتیاط» بود. جذابیت تصمیم‌یارها برای مدیریت پیچیدگی کاملاً واقعی است: تنوع )HD، HDF، High-flux، HDx) اهداف فردی‌سازی‌شده، کوموربیدیتی بالاتر و حاشیه خطای کمتر.

اما هم‌زمان، درخواست‌ها روشن بود:

• رفتار مدل باید شفاف باشد (قابل توضیح و قابل پیگیری).

• اعتبارسنجی آینده‌نگر در واحدهای واقعی انجام شود.

• وقتی پیشنهاد سیستم با قضاوت پزشک تلاقی پیدا می‌کند، مسئولیت و پاسخگویی دقیقاً مشخص باشد.

پیام کلیدی این بود که AI باید «چشم دوم» باشد، نه جایگزین استدلال بالینی یا ترجیح بیمار.

پیش‌بینی‌ها برای آینده AI در نفرولوژی

چند مسیر احتمالی که زیاد تکرار شد:

• درون سیستم، نه جدا از سیستم: موج بعدی داخل EHR و حتی داخل کنسول دیالیز زندگی می‌کند؛ به‌جای داشبوردهای جدا، با نوتیف/هشدارهای داخل جریان کار.

• استقرار مرحله‌ای با حاکمیت (Governance): شروع با 1–2 کاربرد پُربازده (مثل افت فشار حین دیالیز یا ریسک بستری مجدد) و بعد مقیاس‌پذیری با مانیتورینگ مدل، بررسی بایاس و مدیریت تغییر با حضور واقعی پرستاران و تکنسین‌ها.

• ابزارهای تصمیم‌گیری مشترک با بیمار: توضیح قابل فهم برای بیمار و خانواده که «چرا سیستم X را پیشنهاد می‌دهد»، تا انتخاب‌ها با اهداف زندگی بیمار هم‌راستا شود.

• داده‌محوری برای مقایسه اثربخشی: با ساختارمند شدن داده‌های انتخاب HDF/HDx، بینش‌های مشاهده‌ای دقیق‌تر می‌شود؛ ولی همچنان نیاز به کارآزمایی‌های pragmatic و head-to-head پررنگ است.

HDF در برابر HDx: بحث اصلی کنار میز قهوه

اگر AI دستور کار آینده را تعیین می‌کرد، بحث HDF vs HDx فضای غیررسمی همایش را در اختیار داشت.

• طرفداران HDF روی «پاسخ وابسته به دوز» همرفت، مخصوصاً در HDF با حجم بالا، تاکید می‌کردند: حذف بهتر سموم مولکول متوسط، و سیگنال‌هایی از بهبود همودینامیک و تجربه بیمار (به شرط زیرساخت درست، محلول دیلایز اولتراپیور و رسیدن به حجم‌های جایگزینی مناسب).

• طرفداران HDx روی ممبران‌های medium cutoff و super-high-flux به‌عنوان یک ارتقای کم‌اصطکاک تاکید داشتند؛ وقتی زیرساخت HDF موجود نیست یا رسیدن به حجم همرفتی سخت است، HDx می‌تواند با تغییرات کمتر، حذف مولکول‌های متوسط/بزرگ و تحمل‌پذیری را بهتر کند.

جمع‌بندی عملی بحث، انتخاب «منطقی بر اساس شرایط» بود نه برنده مطلق:

• اگر مرکز بتواند HDF با حجم بالا را پایدار و استاندارد ارائه کند، ممکن است برای برخی بیماران (بار مولکول متوسط بالا، التهاب، عدم تحمل علامت‌دار) مزیت بیشتری بدهد.

• اگر این امکان فعلاً قابل اتکا نیست، HDx یک قدم سریع و اجرایی برای ارتقا از high-flux استاندارد است.

نگاه رو به 2026

کنگره بعدی ISBP قرار است 7 تا 9 اکتبر در رم برگزار شود. انتظار می‌رود مسیر 2026 هم مشابه 2025 باشد: کنار تکنولوژی (AI، ممبران‌ها) تمرکز جدی روی «چارچوب‌های اجرا»، آموزش و استقرار مسئولانه و عادلانه.