اثر آزیترومایسین بر بیماران کلیوی و دیالیزی

مقدمه

آزیترومایسین یکی از پرمصرف‌ترین آنتی‌بیوتیک‌های دنیاست؛ دارویی که به دلیل طیف اثر مناسب، دوزبندی ساده و تحمل‌پذیری ظاهراً خوب، در درمان بسیاری از عفونت‌ها تجویز می‌شود.

اما در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی، دیالیزی، سالمندان و بیماران قلبی، این داروی «آشنا» می‌تواند به یک چالش بالینی جدی تبدیل شود.
این مقاله با نگاهی علمی، بالینی و کاربردی، به بررسی ایمن‌سازی مصرف آزیترومایسین در گروه‌های پرخطر می‌پردازد.

آزیترومایسین چیست و چرا هنوز تجویز می‌شود؟

آزیترومایسین (Azithromycin) یک آنتی‌بیوتیک از خانواده ماکرولیدهاست که با مهار سنتز پروتئین باکتریایی عمل می‌کند.

ویژگی‌هایی که آن را محبوب کرده‌اند:

• نیمه‌عمر طولانی

• دوز روزانه ساده

• نفوذ بافتی بالا

• تحمل گوارشی بهتر نسبت به اریترومایسین

اما همین نیمه‌عمر طولانی و تجمع بافتی، در بیماران خاص می‌تواند زمینه‌ساز عوارض جدی شود.

فارماکوکینتیک آزیترومایسین؛ چرا در بیماران کلیوی مهم است؟

• متابولیسم:

عمدتاً کبدی

• دفع کلیوی:

کم (اما نه بی‌اهمیت)

• نیمه‌عمر:

۴۸–۷۲ ساعت

• اتصال بافتی:

بالا

نکته مهم:

اگرچه نیاز به تنظیم دوز در CKD معمولاً ذکر نمی‌شود، اما ریسک قلبی دارو مستقل از دوز تنظیم‌شده است.

در بیماران ESRD، خطر آریتمی ناشی از آزیترومایسین بیشتر به اختلالات الکترولیتی و بیماری قلبی زمینه‌ای مربوط است تا دوز دارو.

مصرف آزیترومایسین در بیماران مختلف

بیماران مبتلا به نارسایی کلیه (CKD Stages 3-5)

در این بیماران:

• اختلال پتاسیم و منیزیم شایع است

• QT prolongation زمینه‌ای ممکن است وجود داشته باشد

• همزمانی با داروهای قلبی بسیار شایع است

نتیجه:

آزیترومایسین می‌تواند ریسک آریتمی را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد، حتی بدون نیاز به تنظیم دوز.

بیماران تحت همودیالیز (HD)

بیماران همودیالیز:

• بیشترین شیوع مرگ ناگهانی قلبی (SCD) را دارند

• دچار نوسانات شدید الکترولیتی هستند

• اغلب چنددارویی هستند (پلی‌فارمسی)

مطالعات نشان داده (Kidney Medicine, NEJM):

• مصرف آزیترومایسین در HD با افزایش معنی‌دار خطر مرگ قلبی ناگهانی همراه بوده است.

• این خطر در هفته اول مصرف بیشترین میزان را دارد

• آزیترومایسین در HD داروی کم‌خطر محسوب نمی‌شود

بیماران دیالیز صفاقی (PD)

• نوسانات الکترولیتی کمتر از HD

اما همچنان:

• سالمندی

• بیماری قلبی

• مصرف داروهای متعدد

در دیالیز صفاقی ریسک کمتر از HD، اما همچنان قابل توجه است.

بیماران مبتلا به بیماری‌های قلبی

آزیترومایسین می‌تواند باعث:

• QT prolongation

• Torsades de Pointes

• تشدید آریتمی‌های زمینه‌ای

در بیماران با:

• QT طولانی

• HF پیشرفته (نارسایی قلبی پیشرفته)

• سابقه VT/VF

باید با احتیاط شدید یا اصلاً تجویز نشود.

سالمندان

در سالمندان:

• کاهش کلیرانس دارویی

• Polypharmacy

• حساسیت بیشتر قلب

حتی دوره‌های کوتاه مصرف می‌توانند خطرناک باشند.

آزیترومایسین و قلب (شواهد علمی ۲۰۲۴–۲۰۲۵)

مکانیسم:

• مهار کانال‌های پتاسیمی قلب

• طولانی شدن QT

• مستعدسازی برای آریتمی‌های کشنده

مطالعات جدید نشان می‌دهند:

• ریسک مرگ قلبی حتی در درمان‌های ۳ تا ۵ روزه وجود دارد

• بیماران دیالیزی در بالاترین سطح ریسک هستند

تداخلات دارویی مهم آزیترومایسین

داروهای پرخطر همراه با آزیترومایسین:

• آمیودارون

• بتابلاکرها (در برخی بیماران)

• CCBs

• داروهای روان‌پزشکی

• فلوروکینولون‌ها

نقش پرستار:

شناسایی تداخل، پایش ECG، گزارش علائم هشدار.

چه زمانی آزیترومایسین انتخاب بدی است؟

• بیمار دیالیزی با سابقه آریتمی

• QT طولانی در ECG

• هیپوکالمی یا هیپومنیزمی

• مصرف همزمان چند داروی QT prolonging

جایگزین‌های ایمن‌تر آزیترومایسین

بسته به نوع عفونت:

• داکسی‌سایکلین

• آموکسی‌سیلین

• سفالوسپورین‌ها

تصمیم باید فردمحور باشد، نه روتین.

نقش پرستاران در پیشگیری از عوارض

• پایش ECG
• بررسی الکترولیت‌ها
• آموزش بیمار
• گزارش سریع تپش قلب، سرگیجه، سنکوپ

جمع‌بندی نهایی

آزیترومایسین دارویی ساده نیست؛
در بیماران کلیوی و دیالیزی، یک تصمیم بالینی حساس است.
تجویز آگاهانه، پایش دقیق و همکاری تیم درمان، کلید ایمنی بیمار است.

منابع:

PubMed

متاآنالیز Cardiotoxicity of Azithromycin (MDPI)

Azithromycin use increases the risk of sudden cardiac death in hemodialysis patients — PubMed

PMC

QT-Prolonging Antibiotics and Serum-to-Dialysate Potassium Gradient. PubMed

Medical Dialogues