eGFR چیست و چرا میتواند سرنوشت کلیههای شما را تغییر دهد؟
eGFR چیست و چرا میتواند سرنوشت کلیههای شما را تغییر دهد؟
eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate)
به معنی میزان تخمینی فیلتراسیون گلومرولی است؛ شاخص عددی که نشان میدهد کلیهها در هر دقیقه چه مقدار خون را تصفیه میکنند.
به زبان ساده، eGFR مهمترین عدد برای سنجش عملکرد کلیههاست؛ عددی که اغلب پیش از بروز علائم بالینی، کاهش عملکرد کلیه را هشدار میدهد.
eGFR چگونه محاسبه میشود؟
eGFR بهطور مستقیم اندازهگیری نمیشود، بلکه با استفاده از فرمولهای استاندارد و بر اساس موارد زیر محاسبه میشود:
-
کراتینین سرم
-
سن
-
جنس
-
وزن یا نژاد (در برخی فرمولها)
فرمولهای رایج محاسبه eGFR:
- CKD-EPI:
استاندارد امروزی و دقیقتر
- MDRD:
قدیمیتر، با دقت کمتر در eGFRهای نرمال
امروزه در اغلب آزمایشگاههای معتبر،CKD-EPI بدون فاکتور نژادی استفاده میشود.
محدوده نرمال eGFR چیست؟
محدوده نرمال eGFR به سن وابسته است، اما بهطور کلی:
نکته مهم:
اگر eGFR بالای 60 باشد ولی آلبومینوری، پروتئینوری یا تغییرات ساختاری کلیه وجود داشته باشد، باز هم بیماری کلیوی مطرح است.
مراحل نارسایی مزمن کلیه بر اساس eGFR:
مرحله 1 (eGFR ≥ 90)
-
عملکرد کلیه ظاهراً طبیعی
-
وجود آسیب ساختاری یا آلبومینوری
مرحله 2 (eGFR 60–89)
-
کاهش خفیف عملکرد
-
اغلب بدون علامت
مرحله 3 (eGFR 30–59)
-
کاهش متوسط عملکرد
-
افزایش ریسک عوارض قلبی–عروقی
مرحله 4 (eGFR 15–29)
-
کاهش شدید عملکرد
-
آمادگی برای درمان جایگزین کلیه
مرحله 5 (eGFR <15)
-
نارسایی انتهایی کلیه
-
نیاز به دیالیز یا پیوند کلیه
چه عواملی باعث کاهش eGFR میشوند؟
-
دیابت کنترلنشده
-
فشار خون بالا
-
کمآبی شدید
-
مصرف طولانیمدت مسکنها و ضدّدردهای غیر
استروئیدی (NSAIDs)
-
بیماریهای گلومرولی
-
انسداد مجاری ادراری
-
افزایش سن
آزمایشات خون مهم مرتبط با eGFR
برای تفسیر درست eGFR، بررسی آزمایشهای زیر ضروری است:
1.کراتینین سرم:
پایه اصلی محاسبه eGFR است و افزایش آن لزوماً به معنی نارسایی کلیه نیست، اما در کنار eGFR معنا پیدا میکند.
2.BUN یا اوره خون:
نشاندهنده تعادل پروتئین و هیدراتاسیون است.
3.نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR):
حساسترین شاخص آسیب کلیوی زودرس است.
4.الکترولیتها (پتاسیم، فسفر، سدیم)
بهویژه در مراحل پیشرفته CKD حیاتی هستند.
آیا eGFR در همه افراد دقیق است؟
در پاسخ باید گفتخیر. eGFR در شرایط زیر ممکن است دقت کمتری داشته باشد:
-
افراد بسیار لاغر یا عضلانی
-
بارداری
-
نارسایی حاد کلیه (AKI)
-
بیماران دیالیزی
در این موارد، اندازهگیری GFR واقعی با ارزیابی بالینی ارجح است.
ارتباط eGFR با ریسک قلبی–عروقی
کاهش eGFR فقط به معنی اختلال عملکرد کلیه نیست؛ بلکه یک شاخص مستقل خطر بیماریهای قلبی–عروقی محسوب میشود. مطالعات گسترده نشان دادهاند که با کاهش تدریجی eGFR، ریسک موارد زیر افزایش مییابد:
-
سکته قلبی
-
نارسایی قلبی
-
آریتمی
-
مرگ ناگهانی قلبی
بهویژه در بیماران با eGFR کمتر از 60، احتمال بروز عوارض قلبی بهطور معنیداری افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، پایش همزمان فشار خون، لیپید پروفایل و قند خون در بیماران CKD الزامی است.
eGFR و دفع پروتئین (آلبومینوری): چرا باید همزمان بررسی شوند؟
ارزیابی عملکرد کلیه فقط با عدد eGFR کامل نمیشود. نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR) مکمل اصلی آن است. ممکن است بیماری eGFR بالای 60 داشته باشد اما دچار آلبومینوری باشد؛ این وضعیت نشاندهنده آسیب زودرس گلومرولی است.
در طبقهبندی استاندارد بیماری مزمن کلیه (CKD)، ترکیب دو شاخص زیر تعیینکننده پیشآگهی است:
- مرحله G بر اساس (eGFR)
- مرحله A بر اساس میزان دفع پروتئین یا آلبومینوری
این رویکرد، قدرت پیشبینی پیشرفت بیماری و نیاز به دیالیز را افزایش میدهد.
تفاوت کاهش حاد eGFR با بیماری مزمن کلیه
یکی از اشتباهات رایج، تفسیر یک عدد پایین eGFR بهعنوان CKD قطعی است. اگر کاهش eGFR ناگهانی رخ دهد و یا همراه با افزایش سریع کراتینین بوده و سابقه قبلی وجود داشته باشد، بیشتر به نفع نارسایی حاد کلیه (AKI) است، نه بیماری مزمن. در مقابل، برای تشخیص CKD باید:
-
کاهش eGFR حداقل 3 ماه پایدار باشد.
-
یا شواهد آسیب ساختاری کلیه وجود داشته باشد.
این تمایز از نظر درمانی و پیشآگهی بسیار حیاتی است.
آیا افزایش سن بهتنهایی باعث کاهش eGFR میشود؟
بله. با افزایش سن، کاهش تدریجی GFR یک پدیده فیزیولوژیک است. بهطور میانگین بعد از 40 سالگی، سالانه حدود 0.8 تا 1 ml/min از GFR کاسته میشود، اما نکته مهم این است که کاهش خفیف مرتبط با سن، لزوماً به معنی بیماری کلیه نیست؛ مگر اینکه با آلبومینوری یا سایر اختلالات همراه باشد.
در سالمندان، تفسیر eGFR باید با در نظر گرفتن وضعیت تغذیه، توده عضلانی و بیماریهای همراه انجام شود.
اهمیت پایش دورهای eGFR در بیماران پرخطر
افراد زیر باید حداقل سالی یکبار eGFR خود را بررسی کنند:
-
مبتلایان به دیابت
-
مبتلایان به فشار خون بالا
-
بیماران قلبی–عروقی
-
افراد با سابقه خانوادگی نارسایی کلیه
-
مصرفکنندگان طولانیمدت داروهایی که سمیت کلیوی دارند (داروهای نفروتوکسیک)
تشخیص زودهنگام کاهش eGFR میتواند از ورود بیمار به مراحل پیشرفته CKD و نیاز به دیالیز جلوگیری کند.
آیا eGFR بالا هم میتواند مشکلساز باشد؟
بله، در برخی موارد eGFR بالاتر از حد نرمال (مثلاً بالای 120) ممکن است نشاندهنده هیپرفیلتراسیون گلومرولی باشد. این وضعیت اغلب در مراحل اولیه دیابت دیده میشود و میتواند مقدمهای برای آسیب تدریجی کلیه باشد. بنابراین بالا بودن بیشازحد eGFR نیز باید در بستر بالینی تفسیر شود.
ارتباط eGFR با دوز داروها
بسیاری از داروها بر اساس سطح eGFR تنظیم دوز میشوند، از جمله:
-
آنتیبیوتیکها
-
داروهای ضد دیابت (مانند متفورمین)
-
داروهای ضدانعقاد
-
برخی داروهای قلبی
عدم تنظیم دوز دارو در بیماران با eGFR پایین میتواند منجر به تجمع دارو و مسمومیت دارویی شود. بنابراین عدد eGFR در نسخهنویسی بالینی اهمیت حیاتی دارد.
eGFR در بیماران دیالیزی
در بیماران همودیالیز یا دیالیز صفاقی:
-
eGFR معمولاً زیر 10 است.
-
دیگر معیار تصمیمگیری درمانی نیست.
-
شاخصهایی مثل Kt/V، کلیرانس واقعی و وضعیت بالینی اهمیت بیشتری دارند.
eGFR ستون فقرات ارزیابی عملکرد کلیههاست. درک صحیح این عدد، هم برای بیماران و هم برای کادر درمان، نقش حیاتی در تشخیص زودهنگام، پیشگیری و تصمیمگیری درمانی دارد.
منابع:
