نقش مددکار اجتماعی در بحران اقتصادی و فقر بیماران دیالیز

مقدمه:

نارسایی کلیه در مراحل پایانی (ESRD) فقط یک بیماری جسمی نیست. این بیماری می‌تواند زندگی اقتصادی، شغلی، خانوادگی و روانی بیمار را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. هزینه‌های مداوم دیالیز، دارو، رفت‌وآمد و کاهش توان کاری، بسیاری از بیماران را در معرض فقر مطلق قرار می‌دهد.

در این میان، مددکار اجتماعی در بخش دیالیز نقش کلیدی دارد. او عضوی از تیم درمان است که وظیفه‌اش فقط حمایت اجتماعی نیست، بلکه مدیریت بحران اقتصادی بیمار و خانواده اوست. هدف این مقاله، توضیح ساده و کاربردی نقش مددکار اجتماعی در کاهش فشار مالی و بهبود کیفیت زندگی بیماران دیالیزی است.

فشار اقتصادی (Financial Toxicity)؛ مشکل پنهان بیماران دیالیز:

سمیت مالی به فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از هزینه‌های درمان گفته می‌شود؛ فشاری که می‌تواند باعث اضطراب، افسردگی، قطع درمان یا حتی بدتر شدن پیامدهای بالینی شود.

در بیماران دیالیزی، این فشار مالی معمولاً از چهار مسیر ایجاد می‌شود:

1.هزینه‌های مستقیم درمان

مانند پرداخت مابه‌التفاوت بیمه، تجهیزات مصرفی، داروهای جانبی و خدمات خارج از پوشش بیمه.

2.هزینه‌های غیرمستقیم

شامل هزینه رفت‌وآمد به مرکز دیالیز، از دست دادن شغل یا کاهش درآمد، و فشار مالی بر خانواده.

3.محدودیت‌های بیمه‌ای

برخی داروها یا خدمات حمایتی تحت پوشش کامل بیمه نیستند و بیمار مجبور به پرداخت از جیب می‌شود.

4.موانع اداری و ساختاری

فرآیندهای پیچیده اداری برای دریافت حمایت‌ها، بسیاری از بیماران را از دسترسی به حقوقشان محروم می‌کند. مددکار اجتماعی با شناخت این مسیرها، مداخلات هدفمند برای هر بیمار طراحی می‌کند.

ارزیابی اقتصادی و آزمون توان مالی (Means Test):

اولین گام در مدیریت بحران مالی، شناخت وضعیت واقعی اقتصادی بیمار است. این کار از طریق آزمون وسع ویا توان مالی انجام می‌شود.

آزمون وسع یعنی بررسی درآمد، هزینه‌های زندگی، وضعیت مسکن و توان مالی خانواده. هدف این آزمون حذف بیمار نیست، بلکه توزیع عادلانه منابع محدود حمایتی است.

مدل‌های رایج آزمون توان مالی در دنیا:

1.مدل خطی (Absolute Threshold)

در این روش، یک خط فقر مشخص می‌شود. افراد زیر این خط حمایت کامل می‌گیرند و افراد بالاتر حذف می‌شوند. این مدل امروزه به‌دلیل ایجاد «تله فقر» کمتر توصیه می‌شود.

2.مدل پلکانی (Sliding Scale Model) – مدل پیشنهادی

در این روش، میزان حمایت متناسب با وضعیت اقتصادی بیمار تعیین می‌شود:

• دهک‌های 1 تا 3: پوشش کامل هزینه‌ها

• دهک‌های 4 تا 6: پوشش بخشی از هزینه‌ها

• دهک‌های بالاتر: حمایت موردی در شرایط بحرانی

مددکار اجتماعی می‌تواند با قضاوت حرفه‌ای و در شرایط خاص (مانند معلولیت یا خشونت خانگی)، سطح حمایت را تعدیل کند.

اتصال بیمار به منابع حمایتی (Resource Linking):

مددکار اجتماعی پل ارتباطی بین بیمار و منابع حمایتی است. از جمله:

• معرفی بیمار به صندوق بیماران صعب‌العلاج

• ارتباط با انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد حمایتی

• پیگیری کمک‌هزینه دارو، تجهیزات و خدمات

• رایزنی با مراکز درمانی برای تقسیط یا تخفیف هزینه‌ها

این اقدامات به کاهش فشار مالی و جلوگیری از قطع درمان کمک می‌کند.

بازتوانی شغلی و حفظ اشتغال بیمار:

بهترین حمایت مالی، کمک به حفظ یا بازگشت بیمار به فعالیت اقتصادی است.

مددکار اجتماعی در این زمینه می‌تواند:

• با کارفرما برای ساعات کاری منعطف مذاکره کند.

• بیمار را به مشاغل سبک یا دورکاری هدایت کند.

• در صورت امکان، بیمار را به سمت روش‌هایی مانند دیالیز صفاقی در منزل راهنمایی کند تا شانس اشتغال حفظ شود.

نقش مددکار اجتماعی در کاهش هزینه‌های نظام سلامت:

حضور فعال مددکار اجتماعی فقط به نفع بیمار نیست، بلکه هزینه‌های کلی نظام سلامت را نیز کاهش می‌دهد:

• افزایش پایبندی به جلسات دیالیز و کاهش بستری‌های اورژانسی

• کاهش بستری مجدد (Readmission) با ترخیص ایمن و برنامه‌ریزی‌شده

حتی حذف یک جلسه دیالیز می‌تواند خطر بستری را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

حمایت از خانواده و مراقبین بیمار:

خانواده بیماران دیالیزی بار سنگین مالی و روانی را تحمل می‌کنند. مددکار اجتماعی با:

• آموزش خانواده

• تشکیل گروه‌های حمایتی همسان (Peer Support)

• راهنمایی برای مدیریت استرس و هزینه‌ها

از فرسودگی مراقبتی جلوگیری می‌کند.

نقش مددکار اجتماعی در تسهیل پیوند کلیه:

پیوند کلیه در بلندمدت کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین درمان ESRD است، اما موانع مالی زیادی دارد.

مددکار اجتماعی می‌تواند:

• اهداکنندگان زنده را به برنامه‌های حمایتی متصل کند.

• ارزیابی مالی و اجتماعی قبل از پیوند انجام دهد.

• از قطع داروهای پس از پیوند و بازگشت پرهزینه به دیالیز پیشگیری کند.

برای مطالعه بیشتر درباره پیوند کلیه، مقاله زیر را بخوانید:

نتیجه‌گیری:

مددکار اجتماعی در بخش دیالیز، فقط یک نقش حمایتی ندارد؛ بلکه مدیر بحران اقتصادی و اجتماعی بیمار است. سرمایه‌گذاری در خدمات مددکاری، اقدامی هوشمندانه برای پیشگیری از فقر مطلق بیماران، افزایش اثربخشی درمان و کاهش هزینه‌های نظام سلامت است.

منابع:

dovepress

mdpi

researchgate

nkfc

jicrcr

kidney

pmc

sums

irna