درد چگونه ارزیابی میشود؟ راهنمای تشخیص شدت، نوع و الگوی درد با ابزارهای استاندارد
مقدمه
ارزیابی دقیق درد، اولین و مهمترین مرحله در مدیریت آن است. بدون سنجش درست شدت، نوع و ویژگیهای درد، درمان هدفمند و مؤثر امکانپذیر نیست.این مقاله ابزارها، روشها و نکات کاربردی ارزیابی درد را ارائه میدهد.
اصول ارزیابی درد
1.درک تجربه بیمار:
درد یک تجربه شخصی و ذهنی است، بنابراین گزارش بیمار معتبرترین منبع است.
2.تعیین نوع درد:
حاد، مزمن، نوروپاتیک یا مختلط
3.سنجش شدت و کیفیت درد
4.شناسایی عوامل همراه و محرک
5.بررسی اثر درد بر زندگی روزمره:
خواب، فعالیت، خلق و خو
تاریخچه و مصاحبه بالینی
سوالات کلیدی (OPQRST):
• O – Onset: شروع درد کی و چگونه بود؟
• P – Provocation/Palliation: چه چیزی درد را بدتر یا بهتر میکند؟
• Q – Quality: نوع درد؟ (سوزشی، تیز، مبهم)
• R – Region/Radiation: محل و انتشار درد
• S – Severity
شدت درد
• T – Timing
مداوم، متناوب، حملهای
این چارچوب، پایه هر ارزیابی حرفهای است.
ابزارهای سنجش شدت درد
مقیاس عددی (NRS – Numeric Rating Scale)
• 0 = بدون درد
• 10 = شدیدترین درد ممکن
• کاربرد:
بزرگسالان، قابل تکرار، آسان
مقیاس بصری (VAS – Visual Analogue Scale)
• خط ۱۰ سانتیمتری، بیمار نقطه مناسب را مشخص میکند
• دقیق برای تحقیقات و پیگیری پیشرفت درمان
مقیاس چهرهای (Face Scale)
• مناسب کودکان و سالمندان
• از چهره خندان تا ناراحت
مقیاس دستهبندی (Categorical Scale)
• خفیف، متوسط، شدید
• ساده برای محیطهای بالینی شلوغ
ارزیابی کیفیت درد
• نوسیسپتیو:
ضرباندار، فشارنده، تیز
• نوروپاتیک:
سوزشی، برقمانند، بیحسی یا گزگز
• احشایی:
مبهم، منتشر، همراه تهوع
ابزارهای McGill Pain Questionnaire و LANSS برای تشخیص دقیق کیفیت درد استفاده میشوند.
ارزیابی تأثیر درد بر عملکرد و کیفیت زندگی
• خواب:
اختلال، بیخوابی
• فعالیت روزمره:
محدودیت حرکت
• خلق:
اضطراب، افسردگی
• روابط اجتماعی:
کاهش مشارکت
ابزارهای استاندارد: BPI (Brief Pain Inventory) و SF-36.
ارزیابی درد در گروههای ویژه
کودکان:
• اغلب نمیتوانند شدت درد را عددی گزارش دهند
• از Face Scale و بازی/تصویر کمک گرفته میشود
سالمندان:
• ممکن است به علت اختلال حافظه یا زوال عقل گزارش دقیق ندهند
• مشاهده رفتار، حالات چهره و تغییرات عملکردی مهم است
بیماران غیرقابل همکاری یا بیهوش
• از مقیاس FLACC یا Critical-Care Pain Observation Tool (CPOT) استفاده میشود
• معیارها: صورت، پاها، فعالیت بدنی، گریه، آرامسازی
ارزیابی درد مزمن و پیچیده
• حساسسازی مرکزی بررسی شود
• درد منتشر یا بدون علت مشخص نیازمند ابزارهای تخصصی
• ثبت دقیق روزانه (Pain Diary)
• ارزیابی روانشناختی و کیفیت زندگی همراه
نکات عملی برای پرستاران و پزشکان:
1.هر بیمار باید در ابتدا و هر تغییر وضعیت درد، ارزیابی شود
2.گزارش بیمار معتبرترین منبع است
3.ثبت دقیق ابزار سنجش و زمان پاسخ به درمان ضروری است
4.بررسی همزمان علائم حیاتی، خواب و فعالیت روزانه
5.ارتباط مداوم با تیم درمانی برای اصلاح درمان
جمعبندی:
ارزیابی درد یک فرآیند چندبعدی و حرفهای است. ترکیب مصاحبه بالینی، ابزارهای سنجش شدت و کیفیت، مشاهده عملکرد و عوامل روانی، امکان انتخاب درمان هدفمند و مؤثر را فراهم میکند. این کلاستر پایه علمی و عملی را برای مدیریت درد، درمان دارویی و غیر دارویی، و پیشگیری از مزمن شدن درد ارائه میدهد.
منابع:
