مکانیسم درد چگونه عمل میکند؟ مراحل ایجاد، انتقال، پردازش و تعدیل درد در سیستم عصبی
مقدمه:
شناخت دقیق انواع درد یکی از مهمترین مراحل ارزیابی بیمار است. نوع درد راهنمای اصلی در انتخاب درمان دارویی، غیردارویی، توانبخشی و حتی روشهای جراحی است. طبقهبندی درد تنها یک تقسیمبندی ساده نیست؛ بلکه نقشهای برای تشخیص علت، تعیین شدت، پیشبینی روند بیماری و انتخاب بهترین درمان است.
در این مقاله، تمام انواع درد بر اساس استانداردهای بهروز جهانی و طبقهبندیهای معتبر بهصورت کامل معرفی میشود.
طبقهبندی بر اساس زمان: درد حاد و درد مزمن
درد حاد (Acute Pain)
درد کوتاهمدتی است که معمولاً کمتر از ۳ ماه طول میکشد و اغلب نشانهای از آسیب یا التهاب است.
ویژگیها:
• شروع ناگهانی
• شدت متغیر (خفیف تا شدید)
• همراه با علائم فیزیولوژیک مانند تعریق، تاکیکاردی
• نقش محافظتی دارد
علل شایع:
• جراحی
• آسیبها و ضربهها
• سوختگی
• عفونتها
• کولیک کلیه یا صفرا
اهمیت درمان سریع:
درمان ناکافی درد حاد میتواند باعث حساسسازی مرکزی و تبدیل آن به درد مزمن شود.
درد مزمن (Chronic Pain)
دردی که بیش از ۳ ماه طول میکشد یا بیش از حد انتظار نسبت به بیماری زمینهای باقی میماند.
ویژگیها:
• اغلب همراه با خستگی، افسردگی و کاهش عملکرد
• آستانه درد پایین میآید
• مسیرهای عصبی تغییر میکنند (Neuroplasticity)
• نقش غیرمحافظتی دارد
نمونهها:
• فیبرومیالژیا
• درد کمر مزمن
• سردردهای مزمن
• نوروپاتی محیطی
طبقهبندی بر اساس منشا: درد نوروپاتیک، نوسیسپتیو و مختلط
درد نوسیسپتیو (Nociceptive Pain)
مربوط به تحریک گیرندههای درد در اثر آسیب بافتی.
ویژگیها:
• درد ضرباندار، تیرکشنده یا فشارنده
• قابلارتباط با یک محل مشخص
• پاسخ خوب به NSAIDها و اپیوئیدها
انواع فرعی:
درد سوماتیک (Somatic Pain)
از پوست، عضلات، مفاصل یا استخوان
مثالها:
• شکستگی
• کشیدگی عضلات
• آرتریت
درد احشایی (Visceral Pain)
منشا از اندامهای داخلی
ویژگیها:
• منتشر
• حالت تهوع یا تعریق همراه
مثال:
• کولیک کلیوی
• درد ناشی از التهاب روده
درد نوروپاتیک (Neuropathic Pain)
در اثر آسیب یا اختلال در اعصاب محیطی یا مرکزی ایجاد میشود.
ویژگیها:
• سوزشی، برقآسا، تیر کشنده
• بیحسی یا گزگز همزمان
• علائم: آلودینیا درد با لمس ملایم، هایپرآلژزیا
علل شایع:
• نوروپاتی دیابتی
• فشار بر عصب (مانند سندرم تونل کارپ)
• آسیب طناب نخاعی
• سکته مغزی
• اماس
این نوع درد معمولاً به مسکنهای معمولی پاسخ ضعیف دارد و نیازمند داروهای کمکی مانند پرهگابالین، دولوکستین و آمیتریپتیلین است.
درد مختلط (Mixed Pain)
ترکیبی از درد نوسیسپتیو و نوروپاتیک
مثالها:
• کمردرد مزمن
• درد سرطان
• درد پس از جراحی
طبقهبندی درد بر اساس پایداری و الگو
درد مداوم (Continuous Pain)
بهصورت پایدار، بدون قطع
مثال:
آرتریت روماتوئید، درد متاستاتیک
درد حملهای (Intermittent Pain)
بهصورت تناوبی
مثال:
میگرن، کولیک کلیه
درد Breakthrough
وقتی بیمار در حال دریافت درمان است ولی ناگهان درد شدید برمیگردد.
شایع در بیماران سرطانی
درد ارجاعی (Referred Pain)
دردی که در محلی دور از منبع واقعی احساس میشود.
مثالهای معروف:
• درد شانه در حمله قلبی
• درد پشت در پانکراتیت
• درد فک در آنژین قلبی
این پدیده به دلیل اشتراک مسیرهای عصبی در نخاع رخ میدهد.
طبقهبندی براساس مکانیسم پاتوفیزیولوژیک
درد التهابی (Inflammatory Pain)
به دلیل آزاد شدن مدیاتورهای التهابی
مثال:
آرتریت، عفونتها، التهاب بافت نرم
درد ایسکمیک (Ischemic Pain)
به علت کاهش خونرسانی
مثال:
درد پا هنگام راه رفتن در بیماران با PAD
درد عملکردی (Functional Pain)
بدون آسیب بافتی مشخص
مثال:
سندرم روده تحریکپذیر
فیبرومیالژیا
درد در گروههای ویژه
درد در کودکان:
– ارزیابی دشوارتر
– نیاز به ابزارهای خاص
– پاسخ بهتر به روشهای غیردارویی مانند حواسپرتی
درد در سالمندان:
– آستانه درد بالاتر
– احتمال بالاتر درد مزمن
– محدودیت در مصرف داروها بهدلیل بیماریهای همراه
درد در بیماران دیالیزی:
– گرفتگی عضلانی
– درد استخوان
– نوروپاتی
– درد ناشی از کاتتر یا فیستول
نقش طبقهبندی در انتخاب درمان:
چرا شناخت نوع درد حیاتی است؟
داروها:
• NSAID برای درد التهابی
• اپیوئید برای درد شدید نوسیسپتیو
• ضدافسردگیها و ضدصرعها برای درد نوروپاتیک
درمانهای غیر دارویی:
• فیزیوتراپی → درد سوماتیک
• CBT → درد مزمن
• TENS → درد نوروپاتیک
تصمیمگیری بالینی:
• آیا بیمار نیاز به متخصص درد دارد؟
• آیا باید از روشهای تهاجمی استفاده کرد؟
• آیا خطر وابستگی به دارو وجود دارد؟
جمعبندی:
طبقهبندی درد، اساس انتخاب درمان صحیح است. با شناخت اینکه درد از نوع حاد، مزمن، نوروپاتیک، احشایی یا التهابی است، درمان هدفمند، سریع و مؤثرتر خواهد بود.
منابع:
