دیالیز چیست؟ عوارض دیالیز کلیه و نکات مهم برای بیماران کلیوی

پرسش های متداول بیماران دیالیزی؛ پاسخ های علمی و به‌روز

وقتی پزشک از دیالیز صحبت می‌کند، طبیعی است که بیمار و خانواده با سوال‌های زیادی روبه‌رو شوند؛ از اینکه دیالیز چیست و چه زمانی لازم می‌شود تا اینکه کدام روش مناسب‌تر است و بعد از هر جلسه چه مراقبت‌هایی لازم است. دیالیز یکی از روش‌های درمان جایگزین کلیه است و برای کمک به حذف مواد زائد، آب اضافی و تنظیم برخی املاح بدن در زمانی استفاده می‌شود که کلیه‌ها این وظایف را به‌خوبی انجام نمی‌دهند.

دیالیز چیست؟

دیالیز درمانی است که بخشی از عملکرد کلیه را تقلید می‌کند، یعنی به دفع مواد زائد، نمک و مایع اضافی کمک می‌کند، اما جای همه عملکردهای طبیعی کلیه را به‌طور کامل پر نمی‌کند. دو روش اصلی دیالیز شامل همودیالیز و دیالیز صفاقی هستند و در کنار آن، پیوند کلیه هم یکی از گزینه‌های درمان نارسایی کلیه محسوب می‌شود.

همودیالیز چیست و چگونه انجام می‌شود؟

در همودیالیز، خون بیمار از بدن خارج می‌شود، از یک فیلتر مخصوص عبور می‌کند و سپس دوباره به بدن برمی‌گردد. این روش معمولاً در مرکز دیالیز حدود سه بار در هفته و هر بار نزدیک به چهار ساعت انجام می‌شود، هرچند برنامه دقیق درمان به نسخه پزشک و وضعیت بیمار بستگی دارد.

برای انجام همودیالیز، باید راه دسترسی به جریان خون وجود داشته باشد؛ این دسترسی می‌تواند فیستول، گرافت یا کاتتر باشد. فیستول و گرافت معمولاً برای دسترسی پایدارتر به‌کار می‌روند و کاتتر بیشتر در شرایط موقت یا خاص استفاده می‌شود.

دیالیز صفاقی چیست و چگونه انجام می‌شود؟

در دیالیز صفاقی، از پوشش داخلی شکم یعنی صفاق برای تصفیه خون در داخل بدن استفاده می‌شود. در روش CAPD معمولاً تعویض مایع چند بار در روز انجام می‌شود و در روش APD تبادل مایع اغلب شب‌ها با دستگاه انجام می‌شود.

دیالیز صفاقی در خانه انجام می‌شود و به آموزش، محیط تمیز، رعایت دقیق اصول بهداشتی و مسئولیت‌پذیری بیمار یا همراه نیاز دارد. این روش برای بعضی بیماران آزادی بیشتری در برنامه روزانه ایجاد می‌کند، اما در مقابل نیازمند مشارکت فعال‌تر بیمار است.

چه زمانی دیالیز لازم می‌شود؟

شروع دیالیز فقط به یک عدد مشخص از کراتینین یا eGFR وابسته نیست. بر اساس راهنمای KDIGO، دیالیز زمانی مطرح می‌شود که بیمار دچار علائم یا عوارضی شود که با درمان‌های دیگر به‌خوبی کنترل نمی‌شوند، مثل علائم اورمی، اختلالات مقاوم الکترولیتی یا اسیدی-بازی، اضافه‌بار مایع کنترل‌نشده، یا افت کیفیت زندگی مرتبط با نارسایی کلیه.

در عمل، بسیاری از بیماران در مراحل خیلی پیشرفته CKD و معمولاً در محدوده eGFR بسیار پایین به مرحله برنامه‌ریزی برای درمان جایگزین کلیه می‌رسند، اما تصمیم نهایی باید فردمحور باشد. به همین دلیل، این جمله که «کراتینین چند بشود دیالیز لازم است» پاسخ ثابت و یکسان برای همه بیماران ندارد.

آیا با دیالیز کلیه برمی‌گردد؟

اگر مشکل کلیه از نوع آسیب حاد و برگشت‌پذیر باشد، ممکن است دیالیز فقط موقت لازم شود تا کلیه فرصت بازیابی پیدا کند. اما در بیماری مزمن کلیه که به نارسایی پیشرفته رسیده است، دیالیز معمولاً عملکرد ازدست‌رفته کلیه را برنمی‌گرداند و به‌عنوان درمان جایگزین ادامه پیدا می‌کند، مگر اینکه بیمار پیوند کلیه دریافت کند.

آیا دیالیز درد دارد؟

خود فرآیند دیالیز معمولاً دردناک توصیف نمی‌شود، اما در همودیالیز ورود سوزن به فیستول یا گرافت می‌تواند ناراحت‌کننده باشد. بعضی بیماران در حین یا بعد از همودیالیز ممکن است دچار گرفتگی عضلات، افت فشار، سردرد، تهوع یا خستگی شوند، که باید با تیم درمان در میان گذاشته شود تا نسخه دیالیز، برداشت مایع و داروها بازبینی شوند.

اگر دیالیز خوب جواب ندهد چه می‌شود؟

وقتی دیالیز به‌اندازه کافی مؤثر نباشد، مواد زائد و مایع اضافی ممکن است در بدن تجمع پیدا کنند و علائمی مانند ضعف، بی‌اشتهایی، تهوع، تنگی نفس، تورم یا بدتر شدن وضعیت عمومی ایجاد شود. در این شرایط، باید کفایت دیالیز، دسترسی عروقی یا صفاقی، برنامه غذایی، محدودیت مایعات، داروها و احتمال نیاز به تغییر روش درمان بررسی شود.

حال بیمار بعد از دیالیز چگونه است؟

بعضی بیماران بعد از دیالیز احساس سبکی و بهبود دارند، اما برخی دیگر ممکن است خستگی، سرگیجه، تشنگی، افت فشار یا گرفتگی عضلات را تجربه کنند. این علائم اگر مکرر یا شدید باشند، باید به تیم درمان گزارش شوند، چون ممکن است به تنظیم وزن خشک، سرعت برداشت مایع، داروها یا برنامه غذایی مربوط باشند.

آیا بیماران دیالیزی می‌توانند سفر، کار یا ورزش کنند؟

بسیاری از بیماران دیالیزی می‌توانند با برنامه‌ریزی مناسب به کار، سفر و فعالیت بدنی ادامه دهند. انتخاب روش درمان هم بر میزان آزادی بیمار اثر دارد؛ مثلاً همودیالیز مرکز آزادی کمتری در روز درمان ایجاد می‌کند، در حالی که بعضی شکل‌های دیالیز خانگی یا صفاقی انعطاف بیشتری می‌دهند.

رژیم غذایی بیماران دیالیزی چگونه است؟

در همودیالیز مرکز، معمولاً محدودیت مایعات، سدیم، پتاسیم و فسفر اهمیت دارد. در دیالیز صفاقی هم تغذیه همچنان مهم است، اما الگوی محدودیت‌ها می‌تواند متفاوت باشد و حتی در بعضی بیماران نیازهای تغذیه‌ای نسبت به همودیالیز فرق کند، بنابراین رژیم باید با نظر نفرولوژیست و متخصص تغذیه تنظیم شود.

** اگر هنوز بین همودیالیز و دیالیز صفاقی مردد هستید یا نمی‌دانید چه زمانی باید برای فیستول، کاتتر یا ارزیابی پیوند اقدام کنید، از آموزش‌های بیمار در دیاسیس شروع کنید و سوالات خود را برای ویزیت بعدی یادداشت کنید.**

** برای انتخاب آگاهانه‌تر روش درمان، صفحه مقایسه روش‌های درمان نارسایی کلیه در دیاسیس را ببینید و درباره سبک زندگی، محدودیت‌ها و مسئولیت هر روش با پزشک خود گفت‌وگو کنید.**