جدول کامل تغذیه و رژیم غذایی بیماران دیالیزی؛ چی بخوریم و چی نخوریم؟
مقدمه
وقتی کلیهها دچار نارسایی میشوند و بیمار تحت درمان با دیالیز قرار میگیرد، نقش کلیهها در تصفیه سموم، مواد زائد و تنظیم الکترولیتهای بدن به دستگاه دیالیز یا دیالیز صفاقی واگذار میشود. اما دستگاه دیالیز با تمام پیشرفتهای مدرن خود، تنها در زمان انجام جلسات فعال است. در فواصل بین جلسات دیالیز، این «رژیم غذایی هوشمندانه» است که سلامت بیمار را حفظ کرده و از بروز عوارض خطرناک و جبرانناپذیر جلوگیری میکند.
تغذیه در بیماران دیالیزی یک تعادل ظریف است:
از یک سو باید پروتئین کافی دریافت شود تا بدن دچار تحلیل عضلانی و سوءتغذیه نشود، و از سوی دیگر باید ورودی مواد خاصی مانند پتاسیم، فسفر، سدیم و مایعات به دقت کنترل گردد.
در این مقاله جامع، جدولهای کاربردی غذاهای مجاز و ممنوعه به همراه راهکارهای عملی مدیریت تغذیه ارائه شده است.
چهار رکن اصلی در رژیم غذایی بیماران دیالیزی
۱. پتاسیم (Potassium)؛دوست دیروز، خطری برای امروز !
پتاسیم برای عملکرد درست اعصاب و عضلات قلب ضروری است. اما تجمع بیش از حد آن در خون (هایپرکالمی) میتواند باعث آریتمی قلبی و حتی ایست قلبی ناگهانی شود. دستگاه دیالیز پتاسیم اضافی را خارج میکند، اما بین دو جلسه دیالیز، مصرف غذاهای پرپتاسیم میتواند خطرناک باشد.
۲. فسفر (Phosphorus)؛ دشمن پنهان استخوانها و عروق !
کلیههای سالم فسفر اضافی را دفع میکنند. در بیماران دیالیزی، تجمع فسفر در خون باعث برداشت کلسیم از استخوانها میشود. این امر منجر به پوکی استخوان شدید، درد مفاصل و رسوب کلسیم در عروق قلبی و بافتهای نرم میگردد.
۳. سدیم و نمک (Sodium)؛ عامل اصلی تشنگی و فشار خون !
مصرف نمک و سدیم باعث احتباس آب در بدن، افزایش شدید فشار خون، تورم (ادم) در پاها و دستها و اضافه وزن شدید بین دو جلسه دیالیز میشود. همچنین سدیم بالا حس تشنگی را تحریک کرده و کنترل مصرف مایعات را طاقتفرسا میسازد.
۴. پروتئین (Protein)؛ سوخت ضروری بدن !
برخلاف مراحل قبل از دیالیز که مصرف پروتئین محدود میشود، بیماران دیالیزی به پروتئین با کیفیت بالا نیاز دارند، زیرا در هر جلسه دیالیز مقداری پروتئین و اسیدهای آمینه از دست میرود. عدم دریافت پروتئین کافی به سوءتغذیه شدید (Protein-Energy Wasting) میانجامد.
یادآور تغذیه ایآیا میخواهید لیست خلاصه ای از مواد غذایی مجاز و ممنوعه را همیشه روی یخچال خود داشته باشید؟جهت دانلود کلیک کنید!
جداول کاربردی مواد غذایی مجاز و ممنوعه
در جدولهای زیر، مواد غذایی بر اساس میزان پتاسیم، فسفر و سدیم به دو گروه مجاز (یا با مصرف محدود) و ممنوعه (یا پرخطر) تقسیم شدهاند:
۱. میوهها و سبزیجات (مدیریت پتاسیم)
۲. نان، غلات و نشاسته
۳. گوشت، پروتئینها و لبنیات (مدیریت فسفر و پروتئین)
۴. نوشیدنیها، ادویهها و تنقلات
راهکارهای طلایی برای مدیریت عطش و کنترل مایعات
یکی از سختترین بخشهای رژیم دیالیز، محدودیت مصرف مایعات است. تجمع بیش از حد مایعات باعث تنگی نفس، تورم و فشار به قلب میشود.
:برای کنترل عطش، نکات زیر را رعایت کنید:
.حذف کامل نمک: اصلیترین عامل تشنگی، مصرف سدیم است. با حذف نمک، عطش شما بهطور چشمگیری کاهش مییابد.
مکیدن قالبهای کوچک یخ: به جای نوشیدن یک لیوان آب کامل، تکههای کوچک یخ را بمکید. (حجم آب یخ را در محاسبه روزانه منظور کنید).
.مرطوب کردن دهان: شستشوی دهان با آب سرد و بیرون ریختن آن یا استفاده از آدامسهای بدون قند با طعم نعناع به کاهش خشکی دهان کمک میکند.
.مصرف داروها با فواصل مشخص: داروها را به جای یک لیوان کامل، با حداقل میزان آب ممکن مصرف کنید.
کلام آخر
تغذیه در دیالیز به معنای «محرومیت از غذا» نیست، بلکه به معنای «انتخاب هوشمندانه» است. با رعایت جدولهای فوق، مصرف منظم داروی جذبکننده فسفر (بافنده فسفر) همراه با وعدههای غذایی طبق دستور پزشک، و کنترل میزان مایعات، میتوانید کیفیتی عالی از زندگی را تجربه کرده و جلسات دیالیز سبکتر و بدون عارضهای داشته باشید.
مدیریت هوشمند پرونده پزشکی و آزمایشاتبا ثبت نام در سامانه ی "دیاسیس یار" می توانید تغییرات میزان کراتینین، پتاسیم و فسفر خون خود را به صورت نموداری مشاهده و تحلیل کرده و با پزشک معالج خود به اشتراک بگذارید.منابع:
AJKD - KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD
آیا بیماران دیالیزی میتوانند میوه بخورند؟
بله، اما باید میوههای با پتاسیم پایین مانند سیب، خیار، توتفرنگی، خیارچنبر و آناناس انتخاب شوند. مصرف میوههای پرپتاسیم مثل موز، پرتقال، کیوی و میوههای خشک باید کاملاً محدود یا طبق نظر پزشک حذف گردد.
چرا مصرف نانهای سبوسدار مثل سنگک برای بیمار دیالیزی ممنوع یا محدود است؟
سبوس موجود در غلات کامل، نان سنگک و نان جو حاوی مقدار زیادی فسفر و پتاسیم است. از آنجا که دفع فسفر اضافی برای کلیهها غیرممکن است، مصرف نانهای سفید (مثل نان لواش یا باگت بدون نمک) گزینه ایمنتری محسوب میشود.
بهترین منبع تامین پروتئین در رژیم غذایی دیالیز چیست؟
سفیده تخممرغ بهترین و خالصترین منبع پروتئین برای بیماران دیالیزی است؛ زیرا پروتئین بالا داشته اما بدون فسفر و چربی است. سینه مرغ و گوشت قرمز کمچرب نیز در مقادیر کنترلشده مناسب هستند.
آیا استفاده از نمکهای رژیمی برای بیماران دیالیزی مجاز است؟
خیر، به هیچ وجه. نمکهای رژیمی بر پایه «کلرید پتاسیم» ساخته میشوند. مصرف آنها باعث جهش ناگهانی پتاسیم خون و بروز خطرات حاد قلبی در بیماران دیالیزی میشود.
برای کاهش عطش و تشنگی شدید بین دو جلسه دیالیز چه کاری انجام دهیم؟
مهمترین قدم، حذف کامل نمک و سدیم از غذاست. علاوه بر آن، مکیدن تکههای کوچک یخ، شستشوی دهان با آب سرد (بدون قورت دادن) و استفاده از آدامسهای نعناعی بدون قند به کنترل خشکی دهان و عطش کمک میکند.
